ABD’nin İran’a saldırı hazırlıkları ve bölgesel yeniden dizayn: Ortadoğu’da harlanan ateş topu

Yusuf Ertaş Bölge, adeta bir ateş topuna dönüşecek gelişmelere tanıklık ediyor. İran, Suriye ve Irak bu sürecin merkezinde yer alıyor. İran’a yönelik saldırı hazırlıkları, bölgesel gerilimin ana eksenini oluşturuyor. 2026 yılı, Suriye’de HTŞ’nin Kürt bölgelerine yönelik yeni saldırılarının başlangıcı oldu. 6 Ocak’ta HTŞ’nin Halep’te Kürtlerin yaşadığı Eşrefiye ve Şeyh Maksud Mahallelerine yönelik saldırıları, SDG’nin geri çekilmesi ve Arap aşiretlerinin saf değiştirmesiyle birlikte Deyrizor ve Rakka’nın HTŞ’nin kontrolüne geçmesiyle sonuçlandı. HTŞ, 18 Ocak’ta bir anlaşmaya varıldığını duyurdu. Bu anlaşma Kürtler için bir teslimiyet anlaşması olarak değerlendirildi. HTŞ, Kürtleri kendi bölgelerinde kuşatarak teslim olmaya zorladı; elektrik ve su kesildi, gıda girişleri yasaklandı. Buna paralel olarak bölgede ve dünyada Kürtlere yönelik saldırılara karşı protesto ve dayanışma dalgası yükseldi. 30 Ocak’ta ise HTŞ ile SDG arasında anlaşmaya varıldığı açıklandı. HTŞ–SDG anlaşması: Kalıcı ateşkes mi, stratejik mola mı? HTŞ ile SDG arasındaki anlaşma “kalıcı ateşkes için kapsamlı bir anlaşma” olarak duyuruldu. Arap basınında anlaşmanın, HTŞ’nin başlattığı ve Rakka ile Deyrizor’un SDG’nin elinden alınmasıyla sonuçlanan geniş bir operasyonun ardından geldiğine vurgu yapıldı. Anlaşma; askeri güçlerin temas hatlarından çekilmesini, HTŞ’nin İçişleri Bakanlığına bağlı güvenlik güçlerinin Haseke ve Kamışlı şehir merkezlerine girmesini ve bölgedeki güvenlik güçlerinin entegrasyon sürecinin başlatılmasını öngörüyor. Ayrıca SDG’den üç tümenin katılımıyla bir askeri birlik kurulması ve Halep Valiliğine bağlı bir yapı içinde Kobanê Gücü Tümeninin teşkil edilmesi de anlaşma kapsamında yer alıyor. Metinde, Özerk Yönetim kurumlarının Suriye (HTŞ) devlet kurumlarına entegrasyonu ile sivil personelin kadrolarının haklarının güvence altına alınması da bulunuyor. Kürt halkının medeni ve eğitimsel haklarının çözümü ile yerlerinden edilmiş kişilerin kendi bölgelerine dönüşlerinin garanti altına alınması konusunda da mutabakata varıldığı belirtiliyor. Anlaşmanın muğlaklığı ve taşıdığı riskler Baştan belirtmek gerekir ki, her ne kadar bu anlaşma 18 Ocak’taki mutabakattan farklı olsa da birçok açıdan muğlak olmasının yol açabileceği risklere dikkat çekiliyor. Kürt liderler de anlaşmanın belirsizlikler taşıdığına işaret ederek uyanık olunması ve mücadeleye devam edilmesi uyarısında bulunuyor. Katar merkezli El Cezire haber sitesi, anlaşmanın başarısının “Suriye hükümeti ile SDG’nin, özellikle uygulama mekanizmaları ve zaman çizelgesi başta olmak üzere muğlak bırakılan hususları ele alabilme kapasitesine bağlı” olduğuna işaret etti. Anlaşmanın geleceğini, küresel ve bölgesel güç dengeleri ile bölgesel öncelikler belirleyecek gibi görünüyor. Nitekim bu anlaşma, doğrudan olmasa da dolaylı biçimde İran’a yönelik olası bir saldırı çerçevesinde değerlendiriliyor. ABD’nin İran’a odaklanabilmek için bu anlaşmayı hızlandırdığı yönünde görüşler dile getiriliyor. Irak’ta siyasi kriz: Maliki tartışması Suriye’de bunlar yaşanırken Irak iki başlıkla öne çıkıyor. Bunlardan ilki, Nuri el-Maliki’nin yeniden başbakan adayı olarak gündeme gelmesi. Bu durum ABD’nin tepkisini çekti. Şii bloklar, başbakanın kim olacağına Iraklıların karar vereceğini belirterek Maliki’nin adaylığında ısrarcı görünüyor. Mesut Barzani, Maliki’yi desteklediğini açıkladı. Sünni çevreler ise Maliki’nin geçmiş icraatını hatırlatarak bu ısrarın ülkeyi yeni krizlere sürükleyebileceği uyarısında bulunuyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Irak’ı İran yanlısı bir hükümet kurmaması konusunda uyardı. ABD Başkanı Donald Trump da Truth Social üzerinden yaptığı paylaşımda, “Irak, onun döneminde sefalet ve kaosa sürüklendi. Maliki seçilirse yardımları keseriz” ifadelerini kullanarak Maliki’nin geri dönmesine “Asla izin verilmemesi gerektiğini” söyledi. Bilindiği üzere 11 Kasım’da yapılan parlamento seçimlerini Mukteda es-Sadr boykot etmiş, buna karşın hedef alınan milis güçler seçimlerden önemli kazanımlarla çıkmıştı. Koordinasyon çerçevesi ve ABD gerilimi Irak’ta 28 Ocak Çarşamba günü bir araya gelen Şii Koordinasyon Çerçevesi liderleri, ABD’nin reddi, yaptırımlar ve Irak’ın uluslararası tecrit edilmesine yönelik tehditler konusunda ortak bir açıklama yapmadı ya da yapamadı. Ancak koalisyon içindeki çeşitli siyasi güçler ve silahlı grupların siyasi kanatları tarafından yapılan ayrı ayrı açıklamalarda, “ABD müdahalesi” kınandı; koalisyonun kendi uygun gördüğü kişiyi seçme hakkına sahip olduğu ve herhangi bir dayatmanın kabul edilmeyeceği vurgulandı. Irak merkezli Şafak News haber sitesine göre, Ulusal Sünni Siyasi Konsey, Şii Koordinasyon Çerçevesi liderlerine başkanlık makamı için aday belirlerken tarihsel sorumluluk üstlenmeleri ve ulusal uzlaşı ilkesine bağlı kalmaları çağrısında bulundu. IŞİD dosyası: Irak’a bırakılan bomba Irak gündemindeki bir diğer önemli başlık ise IŞİD. IŞİD, 2014 yılında Musul’u ele geçirerek bölgeye yayılmıştı. ABD’nin, Suriye’de HTŞ saldırıları sonrasında SDG’nin kontrolünden çıkan ve bir kısmı firar eden IŞİD mensuplarını Irak’taki cezaevlerine nakletmesi, Irak’ın “Kucağına bırakılmış bir bomba” olarak değerlendirildi. Bazı analistler, Irak’ın IŞİD üzerinden yeniden kaosa sürüklenebileceği endişesini dile getiriyor. İran’a yönelik saldırı hazırlıkları Bu arada İran’a yönelik bir saldırının hız kazandığına dair işaretler artıyor. ABD, Ortadoğu’daki askeri yığınağını artırıyor. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), USS Abraham Lincoln uçak gemisi ve beraberindeki savaş gemilerinin Ortadoğu’ya konuşlandırıldığını açıkladı. Bu duyurunun ardından ABD Başkanı Trump, İran’a doğru ilerleyen bir başka savaş filosunun daha bulunduğunu söyledi. İran ise ABD uçak gemilerinin İran sularına yaklaşmasının onları “Kolay ulaşılabilir hedefler haline getireceği” uyarısında bulundu. Grönland konusunda ABD ile çatışan Avrupa Birliği (AB), İran’a karşı tutumda ABD ile birleşti. AB İran’a karşı yeni yaptırım paketleri açıkladı. Anlaşılacağı üzere, bunun Devrim Muhafızlarının terör örgütü ilan edilmesiyle devam etmesi ve bu durumun ABD’nin İran’a yönelik olası yeni saldırıları için hukuki-siyasi bir zemin oluşturması bekleniyor. Saldırı senaryoları ve iç baskı stratejisi Siyasi analistler ve uzmanlar, İran’a yönelik bir saldırının kaçınılmaz olduğu görüşünde birleşiyor. Ancak saldırının zamanlaması ve kapsamı konusunda farklı senaryolar dile getiriliyor. ABD, askeri yığınakla İran’ı daha ağır şartlarda müzakereye zorlamayı hedeflerken, aynı zamanda son dönemde görece yatışan halk protestolarını yeniden canlandırmayı amaçlıyor. İran ise saldırının maliyetini yükseltecek askeri hazırlıklarla ABD’yi caydırmaya çalışıyor. Nitekim Lübnan merkezli El Ahbar Gazetesi Yazarı Yahya Dabbuk da “Şu ana kadar askeri seçeneklerin hayata geçirilmesini engelleyen temel unsur, İran’ın vereceği karşılığın öngörülen maliyetidir” diyerek bu duruma işaret ediyor. İran Dini Lideri Ali Hamaney’in “Devre dışı bırakılması” da dahil olmak üzere çeşitli senaryolar tartışılıyor. ABD Dışişleri Bakanı Rubio’nun, “İran’ın dini liderinin görevden uzaklaştırılması halinde iktidarı kimin devralacağının bilinmediğini” söylemesi, bu ihtimalin masada olduğu yönünde yorumlandı. Gizli diplomasi kanalları Ancak görünürde mevcut kilitlenmeye rağmen, Türkiye, Umman ve Katar kanalları üzerinden yürütülen gizli bir diplomasi trafiğinin de söz konusu olduğuna dikkat çekiliyor. Yahya Dabbuk, Washington’un bu kanalları Tahran’ın esnekliğini ve boyun eğme ihtimalini test etmek için kullandığını; İran’ın ise aynı kanalları, karşılık vermeye hazır olduğunu göstermek ve herhangi bir saldırının ABD’ye ağır bir bedel ödeteceği mesajını iletmek için değerlendirdiğini belirtiyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin, Türkiye’ye gerçekleştirdiği ziyaretin ardından Tahran’a dönüşü sonrasında yaptığı açıklamada, Türk yetkililere “İran halkının çıkarlarını güvence altına alan adil ve hakkaniyetli bir anlaşmaya hazır olduğunu” ilettiğini söylemesi de bu kanalların devrede olduğuna işaret ediyor. Bölgesel belirsizlik Ortadoğu, ABD’nin İran merkezli bu ateş topunu ne zaman tutuşturacağına kilitlenmiş durumda. Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen’in bu süreçten nasıl etkileneceği belirsizliğini koruyor. Körfez ülkeleri ise topraklarında bulunan ABD üsleri nedeniyle bu ateşin doğrudan hedefi olma riskiyle karşı karşıya. ABD–İran: Savaşın eşiğinde Yahya Dabbuk El Ahbar/Lübnan Körfez sularındaki askeri yığınağın artmasından, resmi söylemin her geçen gün daha da sertleşmesine kadar uzanan tablo, ABD ile İran arasındaki mevcut durumun askeri bir çatışmayı neredeyse kaçınılmaz kıldığı izlenimi veriyor. Bununla birlikte, şu anda yaşananlar ve ilerleyen aşamada yaşanabilecekler belirsizliğini korumakta ve çelişkili değerlendirmelerle çevrili bulunmaktadır. Washington’un, yalnızca tehditkar söylemin işe yaramadığını fark etmesinin ardından, uzun süreli askeri tatbikatlar, ilave savunma ve taarruz kapasitelerinin konuşlandırılması ve tehdit dozunun yükseltilmesi yoluyla baskıyı artırdığı görülürken; Tahran ise teslimiyet olarak yorumlanabilecek herhangi bir tavizi reddetmekte ve ne kadar acı verici olursa olsun bir çatışmanın maliyetinin, tehdit altında dayatılan şartları kabul etmenin maliyetinden daha düşük olduğunu savunmaktadır. Bu durum, savaşın eşiğindeki bu donukluğun yalnızca tarafların tereddüdünü değil, aynı zamanda karmaşık bir stratejinin varlığını da yansıttığını göstermektedir. Zira ABD, sonucu önceden belirlenmiş bir müzakere çerçevesini dayatmaya çalışırken, İran ise direncin karşı tarafı geri adım atmaya ve beklenti çıtasını düşürmeye zorlayacağına bahis oynamaktadır. Bu bağlamda, Amerikan çevrelerinde çeşitli senaryolar tartışılıyor. Bunlardan ilki, hassas bir altyapıyı ya da öne çıkan bir kişiliği hedef alan sembolik bir saldırıdır; amaç, iç kamuoyunda öfkeyi tetikleyerek kitleleri yeniden sokaklara döndürmek ve bu öfkeyi sistemin çözülmesi yönünde bir itici güce dönüştürmek. İkinci senaryo, Venezuela örneğine benzer şekilde, İran liderliğinin karar alma kapasitesini felce uğratmayı hedefleyen ani, şok edici ve sınırlı bir operasyondur; bu şokun ya rejimi boyun eğmeye zorlayacağı ya da çöküşe sürükleyeceği varsayılmaktadır. Üçüncü senaryo ise askeri ya da istihbarı hedeflere yönelik, dikkatle hesaplanmış bir dizi saldırıdır; bu da karar alıcıda bir sarsıntı yaratarak müzakere masasında geri adımın önünü açmayı amaçlamaktadır. Tüm bu seçeneklerin ortak noktası, gücün bir amaç değil, siyasi bir kaldıraç olarak görülmesidir. Ancak hepsi, İran rejiminin baskı altında çökeceği ya da yumuşayacağı varsayımına dayanmaktadır. Oysa geçmiş deneyimler bu varsayımı doğrulamamakta, aksine tersini göstermektedir. Zira dış askeri baskı, içeride ne kadar derin görüş ayrılıkları bulunsa da İran toplumunu çoğu zaman kenetlemektedir. Askeri seçeneklerin bugüne kadar uygulamaya konulmamasının temel nedeni, Washington’un bu seçeneklerin maliyetine dair yaptığı değerlendirmelerdir. Bu değerlendirmeler, İran’ın herhangi bir saldırıya karşılık verme kararlılığı ve kapasitesi ile Amerikan istihbarat çevrelerinin öngördüğü sonuç ve fayda hesaplarıyla doğrudan bağlantılıdır. Ancak geleceği öngörmeyi zorlaştıran temel unsur, Trump’ın askeri kararlarını Pentagon’un değerlendirmelerine ya da istihbarat tavsiyelerine dayanarak almamasıdır. Her ne kadar bu görüşleri dinlese de nihai kararlarını çoğu zaman kendi siyasi hesapları ve kişisel içgüdüleri doğrultusunda vermektedir. Geçmişi, riskli dahi olsa kendisini “güçlü ve yenilmez bir lider” olarak göstereceğini düşündüğü adımlar uğruna geleneksel güvenlik tavsiyelerini göz ardı edebildiğini ortaya koymaktadır. İran’la yaşanan mevcut gerilim bağlamında Trump, askeri saldırıyı iyi hesaplanmış bir stratejik seçenekten ziyade, gücünü kanıtlama aracı ya da şok yoluyla müzakere pozisyonu dayatma yöntemi olarak görebilir. Bu nedenle, askeri seçeneğin yalnızca ordunun hazırlık düzeyi ya da istihbaratın doğruluğuyla bağlantılı olduğunu varsayan her analiz, en kritik unsuru gözden kaçırmaktadır. Bugün Washington’da nihai karar, yalnızca planlama ve operasyon odalarından değil, doğrudan başkanın kendi odasından çıkmaktadır. Irak: Nuri el Maliki’nin yeniden aday gösterilmesi Dirbas İbrahim Savt El-Irak/Irak Nuri el-Maliki, Irak siyasetinin en tartışmalı figürlerinden biri olarak öne çıkıyor. Iraklıların geniş bir kesimi açısından Maliki, bölünmelerin ve çöküşlerin yaşandığı bir dönemin sembolü olarak görülüyor. Bu da, iç ve dış siyasi bir örtü sağlansa bile, onun geri dönüşünü halk nezdinde meşruiyet kaybı riskiyle karşı karşıya bırakıyor. Irak başbakanlığına aday gösterilmesi, bölgesel düzeyde sert çatışmaların yaşandığı, Irak’ın içeride derin ekonomik ve siyasi krizlerle boğuştuğu bir döneme denk geliyor. Peki Irak’ın bileşenleri, bölge ülkeleri ve ABD ona nasıl bakıyor? Şii cephesi Colani’nin Suriye’de geçici cumhurbaşkanı olarak atanması, Koordinasyon Çerçevesi’ni Nuri el-Maliki’yi yeniden gündeme getirme konusunda hızlandırmış ve teşvik etmiştir. Maliki, Sadr Hareketi Lideri Seyyid Mukteda es-Sadr’ın destekçileri dışında, geleneksel Şii sokağının geniş bir kesiminden destek görmektedir. İki taraf arasındaki anlaşmazlık yalnızca siyasi değil, aynı zamanda kişisel bir çatışma boyutu da taşımaktadır. Irak sınırlarında radikal bir Sünni grubun varlığı, özellikle bu grubun Kerbela’yı işgal etmeyi tehdit eden mezhepçi sloganlar yükseltmesiyle birlikte, Şii bileşende ciddi kaygılar uyandırmaktadır. Bu zeminde Maliki, mezhepsel ve güvenlik açısından Colani’ye karşı nitelikli bir karşıt olarak aday gösterilmiştir. Kürt cephesi Kürdistan Demokrat Partisi ile Koordinasyon Çerçevesi arasında, Maliki’nin adaylığının desteklenmesi karşılığında Dr. Fuad Hüseyin’in cumhurbaşkanı yapılmasını öngören ilan edilmemiş bir mutabakatın bulunduğu görülmektedir. Bu adımın, hayata geçmesi halinde, Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY) hükümetinin oluşumunu etkilemesi muhtemeldir. Zira Kürdistan Yurtseverler Birliği, Bağdat’ta önemli bir egemenlik makamını kaybettiğini hissedecek ve bu durum, bölgesel hükümetin kurulmasında 50-50 ilkesinin uygulanmasını talep etmesine yol açacaktır. Bu da Kürdistan Demokrat Partisini, hükümetin kurulmasını sağlayabilmek için tavizler vermeye zorlayacaktır. Toplumsal düzeyde ise, bugün Kürdistan sokağı Şii güçlerle yakınlaşmaya daha yatkın görünmektedir. Özellikle Colani grubunun Batı Kürdistan’daki Kürt şehir ve kasabalarına yönelik saldırıları ile Iraklı Sünni medyanın ve elitlerin önemli bir bölümünün bu saldırılara doğrudan ya da dolaylı biçimde sempati göstermesi, Kürt toplumunda ciddi bir endişe yaratmıştır. Bu kesimler, benzer bir senaryonun gelecekte kendilerine karşı da tekrarlanmasından kaygı duymaktadır. Her ne kadar Bağdat’la ilişkilerin en iyi döneminin Maliki’nin birinci başbakanlık dönemi, en kötü döneminin ise ikinci döneminde -bölgeyi işgal tehdidi ve maaşların kesilmesiyle- yaşandığının farkında olsalar da genel hava en azından mevcut aşamada bu yakınlaşmaya açık bir karşıtlık içermemektedir. Sünni cephesi Maliki’nin adaylığı Sünni çevrelerde geniş bir endişe uyandırmaktadır. Zira adı, Sünni Arapların son derece zor bir dönem yaşadığı bir süreçle özdeşleşmiştir. Onun döneminde Terörle Mücadele Yasası fiilen Sünnilerle mücadele yasasına dönüşmüş; “Bugün bizim savaşımız Hüseyin ile Yezid arasındaki bir savaştır” şeklindeki meşhur açıklamasının ardından mezhepçi söylem tırmanmıştır. Daha sonra IŞİD’in şehirleri ele geçirmesi felaketi ve bunun beraberinde getirdiği yıkım ve zorunlu göçler yaşanmıştır. Bununla birlikte, “Maliki’nin Sünnileri” olarak anılan bazı şahsiyetler ve akımlar, siyasi çıkarlar nedeniyle Maliki’nin adaylığını memnuniyetle karşılayabilir. Ateşkes bağlayıcı, diğer maddeler belirsiz El Arabi El Cedid Suriye Bağımsız Kürt Hareketi Genel Koordinatörü Zaid Safuk, El-Arabi El-Cedid gazetesine verdiği demeçte şunları söyledi: “Sunulan anlaşma taslağının bir anlaşmadan ziyade bir karar mahiyetinde olduğunu düşünüyorum. Yani Suriye hükümeti, kendi medya organları aracılığıyla da ifade ettiği üzere, Suriye’nin kuzeydoğusundaki sorunu sona erdirmenin tek yolunun tüm askeri ve güvenlik kurumlarının entegrasyonu olduğu görüşünü dayatıyor. Diğer maddelerin uygulanmasının zor olduğunu görüyorum. Ateşkes maddesi uluslararası bir karardır; ancak ondan sonraki maddeler bir veya iki yıla ihtiyaç duyar. Özellikle Demokratik Birlik Partisi (PYD) tarafından kurulan özerk yönetim kurumlarının, Suriye hükümetinin kararnamelerinden tamamen farklı bir ‘toplumsal sözleşme’ üzerine inşa edildiği düşünüldüğünde, bu kurumları başka yapılara devretmek oldukça zordur.”