Musluktaki su değil, sistemdeki kaçak

Halil Onur Altay Su krizi, son dönemde neredeyse herkesin gündemine girmiş durumda. Uzmanlar yıllardır “Kuraklık geliyor, Türkiye kurak ülkeler kuşağında yer alıyor; gerekli önlemler alınmazsa su kaynaklarımız hızla tükenecek” uyarısında bulunuyor. Ancak bu uyarılara rağmen bugüne dek etkili ve bütüncül bir politika hayata geçirilmiş değil. Güncel verilere bakıldığında tablo oldukça çarpıcı: Ankara’da aktif baraj doluluk oranı yüzde 1.03 iken toplam doluluk oranları İstanbul’da yüzde 19, İzmir’de yüzde 9 seviyesinde. Bursa’da ise barajlarda neredeyse kullanılabilir su kalmadı. Bu nedenle pek çok ilde kademeli su kullanımına geçiliyor, vatandaşlara duş alırken, diş fırçalarken suyu kapatmaları yönünde sürekli uyarılar yapılıyor. Peki gerçekten bireysel tasarrufla su krizini çözmek, gelecek nesiller için suyu korumak mümkün mü? En düşük kullanım evlerde Bu soruya yanıt verebilmek için önce suyun kimler tarafından ve hangi amaçlarla kullanıldığını incelemek gerekiyor. DSİ ve TÜİK verilerine göre Türkiye’de su tüketiminin en büyük payı tarımsal sulamaya ait. Yıllara göre değişmekle birlikte toplam su kullanımının yaklaşık yüzde 70-80’i tarımda kullanılıyor. Bunu yüzde 15-20 ile sanayi ve madencilik, yüzde 12-18 civarında ise içme ve kullanma suyu izliyor. Yani hanelerde kullanılan su ne tarımın ne de sanayi ve madenciliğin tüketimini geçmiyor. Yazımızda Türkiye üzerinde duracak olsak da suyun kullanım amaçlarına dair sıkıntılar sadece ülkemize özgü değil. Birleşmiş Milletler 2024 su raporuna göre dünya genelinde de su tüketiminin yüzde 70’ini tarım, yüzde 20’sini sanayi ve madencilik kalan kısmını da hane tüketimi oluşturuyor. Damlama sulama en verimlisi Ülkemize dönecek olursak tarımda kullanılan suyun ise neredeyse yarısı daha ürüne ulaşmadan kaybediliyor. Türkiye’de yaygın sulama yöntemleri salma (vahşi), yağmurlama ve damlama sulama. Buna rağmen sulamanın yaklaşık yüzde 65-70’i hâlâ salma sulama yöntemiyle yapılıyor. En yüksek su kaybının yaşandığı bu yöntemde kullanılan her 100 litre suyun 55-65 litresi buharlaşma ya da toprağın derin katmanlarına sızma nedeniyle kayboluyor. Üstelik bu yöntem yalnızca suyu değil, toprağın üst katmanındaki verimli tabakayı da sürükleyerek çoraklaşmaya yol açıyor. Yağmurlama sulama, doğru zamanlama ile uygulandığında yüzde 75-80 verim sağlayabiliyor; ancak yanlış koşullarda bu verim hızla düşüyor. Damlama sulama ise en verimli yöntem olarak öne çıkıyor: 100 litre suyun yalnızca 5-10 litresi kayboluyor. Sorun yalnızca sulama teknikleriyle sınırlı değil. Yanlış ürün desenleri de su kaybını ciddi biçimde artırıyor. Türkiye gibi yüksek kuraklık riski taşıyan ülkelerde tarımsal üretimin bölgenin iklimi ve su kapasitesine göre planlanması gerekirken, kısa vadeli yüksek getiri nedeniyle mısır ve şeker pancarı gibi suya son derece bağımlı ürünler, özellikle Konya Havzası’nda yoğun biçimde yetiştiriliyor. Bu durum hem su tüketimini artırıyor hem de yer altı su kaynaklarının hızla tükenmesine yol açıyor. Madenler suyu hızla tüketiyor Su tüketiminde bir diğer büyük pay ise sanayi ve madencilik faaliyetlerine ait. Tekil örnekler dahi, yıllık su tüketiminin ne denli büyük boyutlara ulaştığını gösteriyor. OSB’ler ve sanayi merkezleri toplamda su kullanımının yüzde 15-20’sini oluşturuyor. Bu duruma örnek olarak Coca-Cola fabrikaları ya da Uşak Kışladağ Altın Madeni verilebilir. Kışladağ Altın Madeni tek başına, şehirde yaşayan halkın yıllık su tüketiminin yaklaşık yüzde 10’unu kullanıyor. Gümüşhane Mastra’dan Ordu Altıntepe’ye, Çanakkale Kirazlı’dan Erzincan İliç’e kadar pek çok maden projesi, milyonlarca insanın ortak yaşam hakkı olan suyu hızla tüketiyor. Tasarruf çağrısı yalnızca halka Buna rağmen kademeli su kesintileri ve tasarruf çağrıları yalnızca halka yöneltilirken, sanayi ve madencilik tesisleri için benzer kısıtlamaların uygulanmaması dikkat çekiyor. Bu tablo, su yönetiminde önceliğin halkın ihtiyaçlarından çok üretim ve kâr olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Bu koşullarda yapılması gerekenler nettir: Tarımda vahşi sulama terk edilmeli, su kaybını yüzde 5-10 seviyesine düşüren damlama sulama sistemleri zorunlu hale getirilmelidir. Konya Havzası gibi kurak bölgelerde mısır ve şeker pancarı gibi yüksek su talep eden ürünlerin ekimi yasaklanmalı; bölgenin iklimine uygun, az su isteyen ürünlere geçilmelidir. Sanayi tesisleri için su ayak izi takibi yapılmalı, belirli kotanın üzerindeki kullanımlar için caydırıcı fiyatlandırma uygulanmalıdır. Maden projelerinin ruhsatlandırma süreçlerinde yalnızca kirlilik değil, kümülatif su tüketimi de temel kriter olmalıdır. Kuraklık dönemlerinde öncelik şirketlere değil, halkın içme suyuna ve gıda güvenliğine verilmelidir. Sonuç olarak bu kriz, bize anlatıldığı gibi yalnızca bireysel alışkanlıkları değiştirerek çözülebilecek bir sorun değildir. Su krizi, doğrudan ekonomik ve politik tercihlerle şekillenmektedir. Bireysel tasarruf çağrıları yapılırken, suyu en yoğun biçimde tüketen ve bundan en yüksek kârı elde eden sermaye grupları görmezden gelinmektedir. Bu nedenle çözüm de bireylerin değil, suyun büyük kısmını kullanan ekonomik yapıların ve onlara bu imkanı tanıyan siyasi iradenin sorumluluk almasıyla mümkündür. ODTÜ Araştırma Görevlisi NOT: Baraj doluluk oranı verileri belediyelerin internet sitesinden alınmıştır.